Phân tích - Dự báo

Ai giúp nông dân định hình lại thị trường lúa gạo?

Để làm được điều đó, Việt Nam cần xây dựng và hoàn thiện bộ qui trình chuẩn về chế biến và xay xát gạo Việt Nam.

Việt Nam là một trong ba nước xuất khẩu gạo nhiều nhất thế giới trong suốt một thập kỷ qua. Tuy nhiên nền sản xuất lúa gạo của Việt Nam đang đối mặt với cách tổ chức thị trường không hợp lý, dẫn đến tính bền vững của thị trường lúa gạo thấp, giá gạo xuất khẩu ở mức thấp và luôn bấp bênh, tạo sức ép giảm giá lên toàn bộ thị trường. Bên cạnh đó, thói quen canh tác của người nông dân làm gia tăng nguy cơ đất trồng bị thoái hoá; đời sống người nông dân chưa thực sự được cải thiện...

Đó là nhận định của Viện Nghiên cứu Kinh tế & Chính sách (VEPR) tại Báo cáo thường niên kinh tế Việt Nam 2015. Theo nhóm nghiên cứu của VEPR, đã đến lúc Việt Nam cần phải xem xét lại định hướng lớn của toàn ngành nhằm phù hợp với đặc điểm thị trường lúa gạo thế giới; cùng với đó, cần có những chính sách phù hợp, dựa vào lực lượng thị trường lúa gạo trong nước, nhằm nâng cao hiệu quả ngành lúa gạo, tạo cơ sở phát triển ngành lúa gạo một cách bền vững.

Trao đổi với báo chí bên lề hội thảo, ông Nguyễn Đức Thành, Chủ biên Báo cáo kinh tế Việt Nam 2015 cho rằng Việt Nam chưa thực sự cải cách nhiều cho hội nhập, đặc biệt là thị trường lúa gạo. Phương thức sản xuất chủ yếu do các hộ gia đình đảm nhận, nền kinh tế hộ chiếm đa số, trong khi  lượng xuất khẩu lại lớn.

Ảnh: Internet

“Đây là biểu hiện tiêu biểu cho một thị trường chưa được hoàn chỉnh nhưng lại tham gia vào quá trình hội nhập trên thế giới. Xuất khẩu lúa gạo rất mạnh nhưng cấu trúc lại không đồng đều. Do tính chất manh mún trong sản xuất lúa gạo, sự thay đổi liên tục của cấu trúc thị trường đến người xuất khẩu thì quy mô lại mang tính độc quyền nên khả năng tác động đến thị trường trên cơ sở giá phụ thuộc giá thế giới ở mức thấp, hơn nữa sản phẩm đòi hỏi chất lượng không cao nên tác động đến người sản xuất, làm bóp méo thị trường sản xuất lúa gạo, làm cho chúng ta hướng nhiều đến số lượng, hướng nhiều đến việc tăng vụ và giảm chất lượng lúa gạo của chính Việt Nam. Chính vì thế mà chúng ta vẫn cứ bị kẹt trong thị trường chất lượng thấp và giá thấp” – ông Nguyễn Đức Thành nói.

Để người nông dân không bị thiệt thòi trong việc xác định giá thu mua lúa gạo, ông Nguyễn Đức Thành khuyến nghị cần phải có sự cải cách trong cấu trúc chung của thị trường lúa gạo, tránh độc quyền trong xuất khẩu, đặc biệt là cần mở rộng hình thức xuất khẩu.

“Tôi cho rằng cần mở rộng hình thức của nhà xuất khẩu trực tiếp, tự do, thay vì ảnh hưởng quá nhiều bởi các tập đoàn như Vinafood 2, Hiệp hội Xuất khẩu lúa gạo… Doanh nghiệp có thể tự tìm kiếm đối tác, tìm kiếm thị trường xuất khẩu lúa gạo, trên cơ sở đó họ tìm đến người nông dân để đòi hỏi về nguồn lúa gạo chất lượng cao hơn, đồng thời đi liền với việc tích tụ ruộng đất để bớt tính phân tán, gây thiệt hại cho chính người nông dân. Nếu chỉ dựa vào 1-2 DN xuất khẩu sẽ dẫn đến nguy cơ độc quyền, lũng đoạn, tạo ra lợi ích nhóm. ” – ông Nguyễn Đức Thành khuyến nghị.

Theo chuyên gia kinh tế Lê Đăng Doanh, cần thiết phải tái cơ cấu toàn bộ hệ thống nông nghiệp Việt Nam, trong đó người nông dân đóng vai trò hạt nhân. Người nông dân phải tuân thủ tiêu chí an toàn thực phẩm, nếu làm được thì giá nông sản sẽ cao, sức cạnh tranh sẽ lớn.

Ông Huỳnh Thế Du, Giám đốc Đào tạo Chương trình giảng dạy kinh tế Fullbright chỉ ra điểm yếu nhất của thị trường lúa gạo của Việt Nam hiện nay là thiếu sự tổ chức và xu hướng thị trường. Chính vì vậy cần phải có tổ chức đứng ra thay người nông dân.

“Người nông dân về cơ bản là không có khả năng làm việc đó. Nếu như các hiệp hội phát huy vai trò thì sẽ giúp tổ chức lại thị trường, bởi vì hiệp hội có đủ quyền lực để can thiệp không cho thành viên của họ làm điều gì ảnh hưởng xấu đến thị trường. Hiệp hội cần phải bao quát từ khâu sản xuất đến khâu xuất khẩu, chứ không nên cắt khúc theo kiểu “Hiệp hội các nhà xuất khẩu lúa gạo”. Có như vậy may ra mới phát triển được thị trường lúa gạo của chúng ta” – ông Huỳnh Thế Du khuyến nghị.

Theo nhóm nghiên cứu thuộc VEPR, bên cạnh việc chú trọng đến xuất khẩu, lúa gạo Việt Nam cũng cần hướng đến thị trường trong nước. Đây là thị trường đóng vai trò là nơi xây dựng và kiểm nghiệm chuẩn mực về chất lượng gạo, thương hiệu và nguồn gốc xuất xứ gạo của Việt Nam.

Để làm được điều đó, Việt Nam cần xây dựng và hoàn thiện bộ qui trình chuẩn về chế biến và xay xát gạo Việt Nam. Các doanh nghiệp chế biến – xay xát gạo được khuyến khích tuân thủ GMP-RM và tự chịu trách nhiệm trong việc phân loại gạo chế biến theo các tiêu chuẩn trên thế giới. Ngoài ra, nhằm đẩy mạnh định hướng phát triển thị trường gạo nội địa, Việt Nam cũng cần bãi bỏ thuế VAT tiêu thụ gạo trong nước tạo ra sự công bằng giữa các doanh nghiệp kinh doanh lúa gạo; đồng thời cân nhắc xác định khấu hao các khoản liên quan đến đầu tư thủy lợi, hạ tầng, tiến tới tính đúng và đủ các khoản này vào giá thành sản phẩm lúa gạo, đặc biệt đối với lúa gạo xuất khẩu.

Về phân đoạn mua bán lúa, nghiên cứu cũng đã phân tích và chỉ ra sự cần thiết trong phát triển cơ chế tài chính vi mô và bảo hiểm phù hợp cho người nông dân; bãi bỏ quy chế hạn điền, khuyến khích tịch tụ ruộng đất để trông lúa với quy mô lớn. Nghiên cứu cũng ủng hộ chính sách linh động hơn về quỹ đất trồng lúa 3,8 triệu ha; từ đó tạo ra nhiều cơ hội phát triển cho nông dân trồng lúa.

Về phân đoạn tiêu thụ, nhằm tăng tính công bằng và hiệu quả của thị trường, các chính sách về điều kiện trở thành doanh nghiệp xuất khẩu gạo trong Nghị định 109/NĐ-CP cần được nới lỏng. Ngoài ra, Hiệp hội xuất khẩu gạo Việt Nam (VFA) cần được tổ chức lại để đảm bảo Hiệp hội phải có đại diện đầy đủ của doanh nghiệp tư nhân, chính quyền địa phương và nông dân trong hiệp hội này. Thêm vào đó, VEPR khuyến nghị định hướng lại VINAFOOD theo hướng thiên về thực thi chính sách, giảm dần vai trò thương mại trên thị trường, nhường chỗ cho các doanh nghiệp thuộc các thành phần khác tham gia.

Viết bình luận của bạn về bài viết này ...
Xem thêm bình luận
Tin khác